İşletmeler makine, taşıt, bilgisayar veya bina gibi birçok yıl kullanılacak varlıklar edinir. Bu varlıkların maliyetinin satın alındıkları yılda tamamen gider yazılması, o yılın kârını gerçeğinden düşük, sonraki yılların kârını ise gerçeğinden yüksek gösterir. Amortisman, bu sorunu çözen ve maliyeti kullanım ömrüne yayan muhasebe ve vergi kavramıdır.
Amortisman nedir?
213 sayılı Vergi Usul Kanunu'nun 313. maddesine göre işletmede bir yıldan fazla kullanılan ve yıpranmaya, aşınmaya veya kıymetten düşmeye maruz bulunan gayrimenkuller ile alet, edevat, mefruşat, demirbaş ve sinema filmlerinin değerinin Kanun hükümlerine göre yok edilmesi amortisman konusunu oluşturur. Boş arazi ve boş arsalar amortismana tabi değildir (md. 314); tarım işletmelerindeki meyvelik, bağ gibi tarım tesisleri ile işletmede inşa edilmiş yollar bu kuralın istisnasıdır.
Hangi varlıklar doğrudan gider yazılabilir?
Kanunun 313. maddesine göre belirli bir tutarı aşmayan alet, edevat, mefruşat ve demirbaşlar amortismana tabi tutulmayarak doğrudan gider yazılabilir. Bu sınır, 31/12/2025 tarihli ve 33124 (5. mükerrer) sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan Vergi Usul Kanunu Genel Tebliği (Sıra No: 588) ile 2026 yılı için 12.000 TL olarak belirlenmiştir. İktisadi ve teknik bakımdan bütünlük arz eden varlıklarda bu had topluca dikkate alınır.
Amortisman oranı ve faydalı ömür
Kanunun 315. maddesine göre mükellefler amortismana tabi iktisadi kıymetlerini Hazine ve Maliye Bakanlığının tespit ve ilan edeceği oranlar üzerinden itfa eder; oranların tespitinde iktisadi kıymetlerin faydalı ömürleri dikkate alınır. Oran, faydalı ömrün tersidir: faydalı ömrü beş yıl olan bir varlık için normal amortisman oranı yüzde 20'dir (1/5). Mükellefler, Bakanlıkça ilan edilen faydalı ömürlerden kısa olmamak üzere amortisman süresini, her yıl için aynı oran olmak kaydıyla belirlemekte serbesttir (md. 320).
Yöntemler
Normal amortisman
Varlığın maliyet bedeli, her yıl eşit tutarlı olacak biçimde faydalı ömre bölünür. Yıllık amortisman = maliyet bedeli × amortisman oranı formülüyle bulunur.
Azalan bakiyeler yöntemi
Kanunun mükerrer 315. maddesine göre bilanço esasına göre defter tutan mükelleflerden dileyenler, amortismana tabi iktisadi değerlerini azalan bakiyeler üzerinden amortisman usulüyle yok edebilir. Bu usulde her yıl, üzerinden amortisman hesaplanacak değer, daha önce ayrılan amortismanlar toplamı düşülerek bulunur. Uygulanacak oran, yüzde 50'yi geçmemek üzere normal amortisman oranının iki katıdır. Sürenin son yılına devreden bakiye değer, o yıl tamamen yok edilir.
Sayısal örnek
Maliyet bedeli 100.000 TL olan ve faydalı ömrü beş yıl (normal oran yüzde 20) kabul edilen bir makinenin amortismanı iki yöntemle aşağıdaki gibi hesaplanır. Örnek varsayımsaldır; KDV ve enflasyon düzeltmesi hesaba katılmamıştır.
| Yıl | Normal amortisman (TL) | Azalan bakiyeler, oran %40 (TL) |
|---|---|---|
| 1 | 20.000 | 40.000 |
| 2 | 20.000 | 24.000 |
| 3 | 20.000 | 14.400 |
| 4 | 20.000 | 8.640 |
| 5 | 20.000 | 12.960 |
| Toplam | 100.000 | 100.000 |
Azalan bakiyeler yönteminde oran, normal oranın iki katı olan yüzde 40'tır (yüzde 50 sınırının altında kaldığından uygulanır). İkinci yılın tutarı kalan 60.000 TL'nin yüzde 40'ı, üçüncü yılın tutarı kalan 36.000 TL'nin yüzde 40'ı, dördüncü yılın tutarı kalan 21.600 TL'nin yüzde 40'ı olarak hesaplanır. Beşinci yılda kalan 12.960 TL, Kanun gereği tamamen yok edilir.
Amortisman süresinin başlangıcı
Kanunun 320. maddesine göre amortisman süresi, kıymetlerin aktife girdiği yıldan başlar. İşletmelere ait binek otomobilleri için aktife girilen hesap döneminde ay kesri tam ay sayılarak kalan ay süresi kadar amortisman ayrılır; faaliyetleri binek otomobillerinin kiralanması veya işletilmesi olanlar bu kuralın dışındadır. Dileyen mükellefler, yeni aktife kaydedilecek iktisadi kıymetler için kullanıma hazır oldukları tarihten başlayarak gün esasına göre de amortisman ayırabilir.
Muhasebe kaydı
Yıllık amortisman tutarı gider hesabı ile birikmiş amortismanlar hesabı arasında kaydedilir. Kanunun 321. maddesi, hesaplanan amortismanların ilgili değerlerden doğrudan indirilmesine veya pasifte ayrı bir karşılık hesabında toplanmasına izin verir. Tek Düzen Hesap Planında uygulanan yöntemde 257 Birikmiş Amortismanlar hesabı kullanılır. Örnekteki birinci yıl kaydı (normal yöntem, genel yönetim gideri olarak izlendiği varsayımıyla):
| Hesap | Borç (TL) | Alacak (TL) |
|---|---|---|
| 770 Genel Yönetim Giderleri | 20.000 | |
| 257 Birikmiş Amortismanlar | 20.000 |
Sık yapılan hatalar
- Doğrudan gider yazılabilecek sınırın altındaki ve üstündeki varlıkların aynı biçimde işleme tabi tutulması.
- Arsa ve arazi bedelinin bina ile birlikte amortismana tabi tutulması.
- Faydalı ömre uygun olmayan, kısa süreli amortisman oranı uygulanması.
- Azalan bakiyeler yönteminde oranın yüzde 50'yi aşması veya son yıl bakiyesinin kapatılmaması.
- Vergi mevzuatına göre hesaplanan amortisman ile finansal raporlama amortismanı arasındaki farkın dikkate alınmaması.
Özel durumlar
- Fevkalade amortisman (md. 317): Yangın, deprem, su baskını gibi afetler sonucunda değerini tamamen veya kısmen kaybeden; yeni icatlar nedeniyle teknik verimi ve kıymeti düşen; zorlanmış çalışma nedeniyle normalden fazla aşınan menkul, gayrimenkul ve haklar için mükelleflerin başvurusu üzerine Hazine ve Maliye Bakanlığı tarafından belirlenen fevkalade ekonomik ve teknik amortisman oranları uygulanır.
- Madenler ve taş ocakları (md. 316): İçindeki cevherin azalmasından dolayı değer kaybeden madenlerin ve taş ocaklarının imtiyaz veya maliyet bedelleri, ilgili Bakanlıkça belirlenen oranlar üzerinden yok edilir.
- Oranların geçerlilik tarihi (md. 318): Bakanlıkça tespit ve ilan edilen amortisman oranları, ilanın yapıldığı hesap döneminden itibaren geçerlidir.
Amortisman kayıtlarının tutulması
Kanunun 189. maddesine göre amortisman yapılan kıymetler ve bunların amortismanları envanter defterinin ayrı bir yerinde, özel bir amortisman defterinde veya amortisman listelerinde gösterilir. Amortisman kayıtları, amortismana başlandığı tarihten itibaren her yılın amortismanı ayrı ayrı gösterilmek şartıyla birbirine bağlanır. Amortisman defteri veya listelerinin kayıtları envanter kaydı hükmündedir. Bu nedenle her varlığa ilişkin edinim tarihi, maliyet bedeli, uygulanan oran ve yıllık tutarın düzenli biçimde izlenmesi, olası bir incelemede belge düzeninin temelini oluşturur.
Uygulamada izlenecek adımlar
- Varlığın amortismana tabi olup olmadığı (bir yıldan fazla kullanım, yıpranma, doğrudan gider sınırı) belirlenir.
- Maliyet bedeli hesaplanır; satın alma bedeline ek olarak varlığı kullanıma hazır hâle getirmek için yapılan zorunlu giderler dikkate alınır.
- Bakanlıkça ilan edilen faydalı ömür ve buna karşılık gelen normal amortisman oranı tespit edilir.
- Normal veya azalan bakiyeler yöntemi seçilir; seçimin gerekçesi ve etkisi değerlendirilir.
- Her yıl hesaplanan tutar gider hesabına, karşılığı 257 Birikmiş Amortismanlar hesabına kaydedilir.
- Varlık satıldığında veya hizmet dışı kaldığında birikmiş amortismanlar ve net defter değeri gözden geçirilir.
Sonuç
Amortisman, duran varlıkların maliyetini kullanım süresine yayarak kârın doğru ölçülmesini sağlar. Yöntem seçimi, faydalı ömür ve oranlara ilişkin tespitler, hem vergi matrahını hem de finansal tabloları etkilediğinden, varlığın aktife girdiği tarihte belgeye dayalı biçimde belirlenmelidir.
Bu yazı genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. Uygulamada tereddüt yaşanması hâlinde mali müşavire veya ilgili kurumun resmî duyurusuna başvurulması önerilir.
