Muhasebe kayıtlarında kullanılan hesapların her işletmede aynı ad ve kodla izlenmesi, finansal tabloların karşılaştırılabilir olmasını sağlar. Türkiye'de bu birliği sağlayan yapı Tek Düzen Hesap Planıdır (TDHP). Muhasebe eğitiminin ve her türlü muhasebe yazılımının temelinde bu plan yer alır.
Tek Düzen Hesap Planı nedir?
Tek Düzen Hesap Planı, işletmelerin muhasebe kayıtlarında kullanacakları hesapların sınıflandırılmış, kodlanmış ve adlandırılmış listesidir. Planın amacı; farklı işletmelerin finansal tablolarının aynı kurallara göre düzenlenmesini, kayıtların denetlenebilir olmasını ve bilgilerin karşılaştırılabilmesini sağlamaktır.
Yasal dayanağı
213 sayılı Vergi Usul Kanunu'nun 175. maddesine göre mükellefler defterlerini ve muhasebelerini işlerinin bünyesine uygun biçimde tutmakta serbesttir; ancak Hazine ve Maliye Bakanlığı muhasebe standartlarını, tek düzen hesap planını ve mali tabloların çıkarılmasına ilişkin usul ve esasları belirlemeye ve bunları mükellef, şirket ve işletme türleri itibarıyla uygulatmaya yetkilidir. Bu yetkiye dayanılarak Muhasebe Sistemi Uygulama Genel Tebliği (Sıra No: 1) ile plan uygulamaya konulmuştur. Vergi Usul Kanunu'nun 353. maddesinde de, belirlenen muhasebe standartlarına, tek düzen hesap planına ve mali tablolara ilişkin usul ve esaslara uymamanın özel usulsüzlük cezasını gerektirdiği hükme bağlanmıştır.
Hesap kodlama mantığı
Plan, onluk sisteme göre hazırlanmıştır ve dört düzeyden oluşur:
- Hesap sınıfı (1 hane): Örneğin 1 – Dönen Varlıklar.
- Hesap grubu (2 hane): Örneğin 10 – Hazır Değerler.
- Ana hesap (3 hane): Örneğin 100 – Kasa.
- Alt hesap: İşletmenin ihtiyacına göre ana hesabın altında açılan hesaplar; örneğin 100.01 Merkez Kasa.
Dokuz hesap sınıfı
| Sınıf | Adı | İçeriği |
|---|---|---|
| 1 | Dönen Varlıklar | Bir yıl içinde paraya çevrilmesi beklenen varlıklar |
| 2 | Duran Varlıklar | Bir yıldan uzun süre işletmede kalacak varlıklar |
| 3 | Kısa Vadeli Yabancı Kaynaklar | Vadesi bir yıldan kısa borçlar |
| 4 | Uzun Vadeli Yabancı Kaynaklar | Vadesi bir yıldan uzun borçlar |
| 5 | Özkaynaklar | Sermaye, yedekler, geçmiş yıl kâr ve zararları, dönem sonucu |
| 6 | Gelir Tablosu Hesapları | Gelirler, giderler ve dönem sonucu |
| 7 | Maliyet Hesapları | 7/A veya 7/B seçeneğine göre maliyet ve gider hesapları |
| 8 | Serbest Hesaplar | İşletmenin kendi ihtiyacına göre kullanabileceği sınıf |
| 9 | Nazım Hesaplar | Bilanço ve gelir tablosu dışında izlenen hesaplar |
Birinci ve ikinci sınıflar bilançonun aktifini; üçüncü, dördüncü ve beşinci sınıflar pasifini oluşturur. Altıncı sınıf gelir tablosunu, yedinci sınıf ise maliyet ve giderlerin izlendiği hesapları içerir.
En çok kullanılan hesaplar
| Kod | Hesap adı | Kullanım amacı |
|---|---|---|
| 100 | Kasa | İşletmedeki nakit |
| 102 | Bankalar | Banka hesaplarındaki mevduat |
| 120 | Alıcılar | Mal ve hizmet satışından doğan alacaklar |
| 153 | Ticari Mallar | Satılmak üzere alınan mallar |
| 191 | İndirilecek KDV | Alışlarda yüklenilen KDV |
| 255 | Demirbaşlar | Büro mobilyası, bilgisayar gibi duran varlıklar |
| 257 | Birikmiş Amortismanlar | Duran varlıklar için ayrılan amortismanlar (düzenleyici hesap) |
| 320 | Satıcılar | Mal ve hizmet alımından doğan borçlar |
| 391 | Hesaplanan KDV | Satışlarda hesaplanan KDV |
| 500 | Sermaye | Ortakların koyduğu sermaye |
| 600 | Yurt İçi Satışlar | Yurt içi satış hasılatı |
| 621 | Satılan Ticari Mallar Maliyeti | Satılan malın maliyeti |
| 770 | Genel Yönetim Giderleri | İdari faaliyet giderleri |
Düzenleyici hesaplar ve karşılık hesapları
Bazı hesaplar bir varlık hesabının tutarını azaltmak için kullanılır ve bakiyesi normal bakiyenin tersi yönde olur. Birikmiş amortismanlar (257) ve şüpheli ticari alacaklar karşılığı (129) bunların başında gelir. Bu hesaplar bilançoda ilgili varlık kaleminin altında eksi değer olarak gösterilir.
Kayıtlarda planın kullanımı
İşlemin hangi hesaba kaydedileceği, hesabın niteliğine bakılarak belirlenir. Örneğin satın alınan ve satılmak üzere bekletilen mal 153 Ticari Mallar hesabına, işletmede bir yıldan uzun kullanılacak bilgisayar ise 255 Demirbaşlar hesabına kaydedilir. Alt hesaplar ise işletmenin raporlama ihtiyacına göre açılır; örneğin 320 Satıcılar hesabı altında her tedarikçi için ayrı alt hesap izlenebilir.
Sık yapılan hatalar
- Duran varlık niteliğindeki alımların doğrudan gider hesaplarına yazılması.
- Aynı nitelikteki işlemler için dönemler arasında farklı hesapların kullanılması.
- Düzenleyici hesapların bakiye yönünün karıştırılması.
- Alt hesapların açılmaması nedeniyle cari hesap bakiyelerinin kişi bazında izlenememesi.
Gelir tablosu ve maliyet hesaplarının yapısı
Altıncı sınıf, dönem içinde oluşan gelir ve giderlerin izlendiği hesapları barındırır. Ana gruplar şunlardır: 60 Brüt Satışlar, 61 Satış İndirimleri (-), 62 Satışların Maliyeti (-), 63 Faaliyet Giderleri (-), 64 Diğer Faaliyetlerden Olağan Gelir ve Kârlar, 65 Diğer Faaliyetlerden Olağan Gider ve Zararlar (-), 66 Finansman Giderleri (-), 67 Olağan Dışı Gelir ve Kârlar, 68 Olağan Dışı Gider ve Zararlar (-) ve 69 Dönem Net Kârı veya Zararı. Gelir tablosu, bu grupların sırasıyla toplanmasıyla brüt satış kârından dönem net kârına ulaşır.
Yedinci sınıf ise maliyet hesaplarını içerir ve iki seçenek sunar. 7/A seçeneğinde giderler fonksiyonlarına göre (üretim, pazarlama, genel yönetim, finansman gibi) izlenir; 7/B seçeneğinde ise gider çeşitlerine göre izlenir. 7/A seçeneğinde 7. sınıfta izlenen giderler dönem sonunda gelir tablosuna aktarılır; örneğin genel yönetim giderleri 63 Faaliyet Giderleri grubundaki ilgili hesaba devredilir.
Planın uygulamadaki özellikleri
- Hesap açma serbestliği: İşletmeler, plandaki ana hesapların altında ihtiyaçlarına uygun alt hesaplar açabilir. Plandaki ana hesap kodu ve adı değiştirilmeden kullanılır.
- Kullanılmayan hesaplar: Planda yer alan her hesabın her işletmede kullanılması gerekmez; işletmenin faaliyetinde bulunmayan hesaplar açılmaz.
- Serbest ve nazım hesaplar: Sekizinci sınıf işletmenin kendi ihtiyacına göre kullanılırken, dokuzuncu sınıf bilançoda yer almayan teminat mektupları, verilen ve alınan garantiler gibi hak ve yükümlülüklerin izlenmesinde kullanılır.
- Yazılım uyumu: Muhasebe programlarında hesap planı bu yapıya uygun olarak kurulur; programların asgari işlevlerine ilişkin düzenleme yetkisi de Vergi Usul Kanunu'nun 175. maddesinde Hazine ve Maliye Bakanlığına verilmiştir.
Sonuç
Tek Düzen Hesap Planı, muhasebe kayıtlarının ortak bir dille tutulmasını sağlar. Hesap sınıflarının ve kodlama mantığının bilinmesi, kayıtların doğru yapılmasını ve mizan ile finansal tabloların doğru yorumlanmasını kolaylaştırır.
Bu yazı genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. Uygulamada tereddüt yaşanması hâlinde mali müşavire veya ilgili kurumun resmî duyurusuna başvurulması önerilir.
