Muhasebe döngüsünde yevmiye kayıtları yapıldıktan ve hesaplara aktarıldıktan sonra kayıtların doğruluğunun sınanması gerekir. Bu sınama aracı mizandır. Mizan, finansal tabloların hazırlanmasından önceki kontrol noktası olduğundan, işletme yönetimi ve meslek mensupları tarafından dönem içinde de sık biçimde kullanılır.
Mizan nedir?
Mizan (denge tablosu), belirli bir tarihte defterikebirde yer alan tüm hesapların borç toplamlarını, alacak toplamlarını ve bu toplamlardan doğan bakiyeleri gösteren listedir. 213 sayılı Vergi Usul Kanunu'nun 184. maddesine göre defterikebir, yevmiye defterine geçirilmiş işlemleri usulüne göre hesaplara dağıtan ve tasnifli olarak toplayan defterdir. Mizan, bu hesapların toplu görünümüdür.
Mizanın temel ilkesi: borç-alacak eşitliği
Çift taraflı kayıt sisteminde her yevmiye kaydında borç tutarı alacak tutarına eşittir. Bu nedenle tüm kayıtlar doğru yapılmış ve hesaplara doğru aktarılmışsa mizanda iki eşitlik sağlanır:
- Tüm hesapların borç toplamları toplamı, alacak toplamları toplamına eşittir.
- Tüm hesapların borç bakiyeleri toplamı, alacak bakiyeleri toplamına eşittir.
Mizan çeşitleri
- Geçici mizan: Dönem içinde (aylık, üç aylık) kayıtların kontrolü, yönetim raporlaması ve geçici vergi hesapları için alınır.
- Dönem sonu (envanter öncesi) mizan: Dönem sonu düzeltme ve değerleme işlemlerinden önce alınan ve bu işlemlerin belirlenmesinde kullanılan mizandır.
- Kesin mizan: Dönem sonu düzeltme, değerleme ve kapanış işlemleri tamamlandıktan sonra alınan, finansal tabloların kaynağını oluşturan mizandır.
- Bakiyeli ve bakiyesiz mizan: Yalnızca borç ve alacak toplamlarını gösteren mizan bakiyesiz; ayrıca bakiyeleri de içeren mizan bakiyeli mizandır.
Mizan nasıl çıkarılır?
- Dönemin tüm yevmiye kayıtlarının tamamlandığı ve hesaplara aktarıldığı kontrol edilir.
- Her hesap için toplam borç ve toplam alacak tutarı bulunur.
- Borç toplamı alacak toplamından büyükse fark borç bakiyesi, küçükse alacak bakiyesi olarak yazılır.
- Sütun toplamları alınarak eşitlik kontrol edilir.
Sayısal örnek
Bir işletmenin dönem içinde şu işlemleri yaptığı varsayılsın: 300.000 TL sermayenin bankaya yatırılması; 100.000 TL + yüzde 20 KDV bedelli malın vadeli alınması; bu malların 150.000 TL + yüzde 20 KDV bedelle vadeli satılması ve maliyetin kaydedilmesi; alıcıdan 180.000 TL tahsil edilmesi; satıcıya 120.000 TL ödenmesi. Bu işlemler sonucunda mizan aşağıdaki gibi oluşur.
| Hesap | Borç | Alacak | Borç bakiyesi | Alacak bakiyesi |
|---|---|---|---|---|
| 102 Bankalar | 480.000 | 120.000 | 360.000 | |
| 120 Alıcılar | 180.000 | 180.000 | ||
| 153 Ticari Mallar | 100.000 | 100.000 | ||
| 191 İndirilecek KDV | 20.000 | 20.000 | ||
| 320 Satıcılar | 120.000 | 120.000 | ||
| 391 Hesaplanan KDV | 30.000 | 30.000 | ||
| 500 Sermaye | 300.000 | 300.000 | ||
| 600 Yurt İçi Satışlar | 150.000 | 150.000 | ||
| 621 Satılan Ticari Mallar Maliyeti | 100.000 | 100.000 | ||
| Toplam | 1.000.000 | 1.000.000 | 480.000 | 480.000 |
Borç toplamı ile alacak toplamı 1.000.000 TL'de, borç bakiyeleri toplamı ile alacak bakiyeleri toplamı 480.000 TL'de eşit olduğundan mizan dengelidir. Örnekte gelir tablosu hesapları (600 ve 621) arasındaki fark olan 50.000 TL brüt satış kârı, dönem sonunda kapanış işlemleriyle özkaynaklara aktarılır.
Mizan tutmuyorsa hangi hatalar aranır?
- Tek taraflı kayıt: Bir hesabın borçlandırılıp karşılığının alacaklandırılmaması.
- Tutar yazım hatası: Borç ve alacak tarafına farklı tutar yazılması.
- Yer değiştirme hatası: İki rakamın yer değiştirmesi (örneğin 4.500 yerine 5.400) sonucunda oluşan farkın 9'a tam bölünmesi bu tür hatanın göstergesidir.
- Kaydın hesaba aktarılmaması veya iki kez aktarılması.
- Bakiye hesaplama ve toplama hataları.
Mizanın dengeli olması, kayıtların doğru olduğunu tek başına kanıtlamaz. Aynı tutarla yanlış hesabın kullanılması, bir işlemin hiç kaydedilmemesi veya borç ve alacağın aynı tutarda ters yazılması gibi hatalar mizan eşitliğini bozmaz. Bu nedenle hesap bakiyelerinin belgelerle, banka ekstreleriyle ve cari hesap mutabakatlarıyla ayrıca karşılaştırılması gerekir.
Mizanın kullanım alanları
- Finansal tabloların hazırlanması: Bilanço ve gelir tablosu, kesin mizandaki hesap bakiyeleri gruplandırılarak hazırlanır.
- Geçici vergi ve beyanname çalışmaları: Dönem içi kâr ve zarar durumu mizan üzerinden izlenir.
- Yönetim raporlaması: Alacak, borç, stok ve gider bakiyeleri aylık mizanla izlenir.
- Denetim: Bağımsız denetçiler ve vergi inceleme elemanları çalışmalarına çoğunlukla mizan bakiyelerinden başlar.
Dönem sonunda mizan kontrol listesi
Dengeli çıkan bir mizanın içerik açısından da gözden geçirilmesi gerekir. Uygulamada aşağıdaki kontroller yapılır:
- Kasa hesabı: 100 Kasa hesabı alacak bakiyesi veremez; kasada bulunandan fazla ödeme yapılmış olması kayıt hatasına işaret eder.
- KDV hesapları: 191 İndirilecek KDV ile 391 Hesaplanan KDV bakiyeleri KDV beyannamesindeki tutarlarla karşılaştırılır.
- Cari hesaplar: 120 Alıcılar ve 320 Satıcılar bakiyeleri, karşı taraflarla yapılan mutabakatla doğrulanır; alıcılarda alacak bakiyesi veya satıcılarda borç bakiyesi görülüyorsa nedeni araştırılır.
- Banka hesapları: 102 Bankalar bakiyesi banka ekstreleriyle eşleştirilir.
- Stoklar: 153 Ticari Mallar bakiyesi fiziki sayım ve envanter sonuçlarıyla karşılaştırılır.
- Düzenleyici hesaplar: 257 Birikmiş Amortismanlar gibi hesapların bakiye yönü ve tutarı kontrol edilir.
Bu kontroller, dengeli mizanın gizleyebileceği sınıflandırma ve eksik kayıt hatalarının tespitine yöneliktir. Dönem sonu envanter işlemlerinde Türk Ticaret Kanunu'nun 66. maddesi uyarınca varlık ve borçların teker teker gösterilmesi gerektiği için, mizan bakiyelerinin envanter kayıtlarıyla desteklenmesi de gerekmektedir.
Sonuç
Mizan, kayıtların aritmetik doğruluğunu gösteren ve finansal tabloların hazırlanmasına zemin oluşturan temel kontrol aracıdır. Dengeli bir mizan gerekli bir koşuldur; ancak yeterli koşul değildir. Mizan sonrasında yapılacak içerik denetimleri, finansal tabloların güvenilirliği bakımından belirleyicidir.
Bu yazı genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. Uygulamada tereddüt yaşanması hâlinde mali müşavire veya ilgili kurumun resmî duyurusuna başvurulması önerilir.
